Theo một thống kê chưa thật đầy đủ, trong Hồ Chí Minh, toàn tập, đã có 67 lần người dùng thuật ngữ “phê bình và tự phê bình” và 90 lần dùng thuật ngữ “tự phê bình và phê bình”. Qua đó, Người chỉ rõ về sự cần thiết, mục đích, đối tượng, phương pháp và những phương châm có tính nguyên tắc trong thực hành tự phê bình và phê bình. Quan điểm xuyên suốt của Hồ Chí Minh trong tự phê bình và phê bình là phải theo tinh thần của chủ nghĩa Mác - Lênin, trên tinh thần vì nước, vì dân, “dĩ công vi thượng” và phải xuất phát từ tình đồng chí thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau. Đây là điểm mấu chốt của vấn đề tự phê bình và phê bình. Nếu không xuất phát từ tình đồng chí thì dù có tự phê bình và phê bình đến mấy, hiệu quả cũng chẳng được là bao, có khi còn làm tổn hại đến sự đoàn kết của Đảng.
Theo Hồ Chí Minh, để phát huy cao nhất “vũ khí” tự phê bình và phê bình, ngoài việc nắm vững mục đích, phương hướng, trọng tâm, cần phải có một thái độ đúng đắn, phương pháp khoa học mới đạt được hiệu quả mong muốn. Trước hết, phải “khéo” kết hợp giữa tự phê bình và phê bình. “Khéo” là tư tưởng biện chứng trong triết học được vận dụng vào cuộc sống, là nghệ thuật ứng xử giữa con người với con người trong quan hệ xã hội, là sản phẩm của sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tình và lý trong tinh hoa văn hoá phương Đông, trong truyền thống văn hoá Việt Nam. Đây là quan điểm vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nghệ thuật cách mạng trong cả thái độ và phương pháp tiến hành tự phê bình và phê bình. Thứ hai, tự phê bình và phê bình phải được tiến hành nghiêm túc, thường xuyên, phải nói đầy đủ cả hai mặt ưu điểm và khuyết điểm. Người căn dặn: “Phê bình mình cũng như phê bình người phải ráo riết, triệt để, thật thà, không nể nang, không thêm bớt. Phải vạch rõ cả ưu điểm và khuyết điểm. Đồng thời, chớ dùng lời mỉa mai, chua cay, đâm thọc… Những người bị phê bình thì phải vui lòng nhận xét (nhận khuyết điểm, xem xét lại bản thân) để sửa đổi, không nên vì bị phê bình mà nản chí, hoặc oán ghét”[1]. Thứ ba, tự phê bình và phê bình chỉ thực sự có kết quả khi có sự lãnh đạo sáng suốt của cấp trên, đồng thời phát động được quần chúng và cấp dưới hưởng ứng một cách chân thành và xây dựng. Như vậy, thái độ, phương pháp đối với tự phê bình và phê bình trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự thống nhất biện chứng giữa “lý lẽ phân minh với nghĩa tình đầy đủ”.

Những quan điểm của Hồ Chí Minh về tự phê bình và phê bình trong xây dựng Đảng là một chỉ dẫn sâu sắc về mặt lý luận và hướng dẫn tư tưởng, hành động cho Đảng, Nhà nước và nhân dân ta trong tiến trình cách mạng Việt Nam. Thực tiễn hơn 80 năm xây dựng và lãnh đạo của Đảng đã khẳng định vai trò to lớn của việc thực hiện nghiêm túc chế độ tự phê bình và phê bình trong giáo dục, rèn luyện đội ngũ đảng viên, góp phần xây dựng Đảng trong sạch vững mạnh, thực sự là đội tiền phong, lãnh tụ chân chính duy nhất của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc.

Trường Đại học Chính trị là trung tâm đào tạo cán bộ chính trị cấp phân đội - những người chủ trì về chính trị ở các đơn vị cơ sở trong toàn quân. Việc thực hiện tốt tự phê bình và phê bình ở các chi bộ học viên trong quá trình đào tạo, một mặt, trực tiếp xây dựng Đảng bộ Nhà trường trong sạch vững mạnh; mặt khác, góp phần nâng cao trình độ kiến thức, rèn luyện tay nghề, hoàn thiện mô hình, mục tiêu, yêu cầu đào tạo, cung cấp cho quân đội những cán bộ chính trị, cán bộ đảng có phẩm chất, năng lực tốt, trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo tiến hành xây dựng tổ chức, con người và lãnh đạo đơn vị hoàn thành tốt nhiệm vụ trong mọi tình huống. Nhận thức đầy đủ vấn đề trên, trong những năm qua, Đảng uỷ Nhà trường, các cấp uỷ, chi bộ đã thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện nghiêm túc tự phê bình và phê bình và đã có chuyển biến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, tự phê bình và phê bình ở các chi bộ học viên còn không ít hạn chế, thiếu sót, tính chiến đấu trong tự phê bình và phê bình còn thấp, chưa gắn chặt với việc thực hiện nghị quyết của chi bộ, nhiệm vụ chính trị của đơn vị, thực hiện còn mang tính hình thức, mùa vụ. Trong tự phê bình và phê bình, chưa mạnh dạn chỉ ra ưu điểm, nhận rõ khuyết điểm, đấu tranh làm rõ đúng sai, phải trái, chưa có hình thức, biện pháp phong phú đa dạng; chưa chú trọng gắn chặt tự phê bình và phê bình với giáo dục rèn luyện, nâng cao phẩm chất đạo đức, lối sống cho cán bộ, đảng viên. Mức độ chuyển biến của một bộ phận đảng viên là học viên qua tự phê bình và phê bình còn chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu của Cuộc vận động xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay. Trong thực tế, có chi bộ chưa thường xuyên quan tâm, bồi dưỡng, nâng cao nhận thức năng lực và ý thức trách nhiệm tham gia xây dựng Đảng và góp ý phê bình cán bộ, đảng viên cho chi đoàn thanh niên, chưa kịp thời ngăn chặn các hiện tượng vi phạm kỷ luật; chưa khích lệ được cán bộ, đảng viên mạnh dạn đấu tranh với những tiêu cực, sai trái; còn nể nang, né tránh, ngại va chạm trong sinh hoạt tự phê bình và phê bình. Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ Nhà trường lần thứ VIII đã chỉ ra: “Một số cấp uỷ, chi bộ quán triệt, vận dụng và triển khai thực hiện chỉ thị, nghị quyết, quy định của trên có lúc chưa kịp thời, thiếu các biện pháp mang tính đột phá; chất lượng sinh hoạt chưa cao, nhất là đấu tranh tự phê bình và phê bình; công tác giáo dục, rèn luyện đảng viên có thời điểm chưa chặt chẽ”[2].

Trong thời gian tới, nhiệm vụ của Nhà trường có bước phát triển mới cả về chiều rộng và chiều sâu, trên cả hai mặt cơ bản là giáo dục - đào tạo và nghiên cứu khoa học. Nhiệm vụ xây dựng Đảng bộ vững mạnh về chính trị, tư tưởng, tổ chức, trong đó, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của các chi bộ học viên đã và đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng tự phê bình và phê bình. Muốn thực hiện được nhiệm vụ đó, hơn lúc nào hết, chúng ta cần quán triệt đầy đủ những quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tự phê bình và phê bình. Để nâng cao chất lượng, hiệu quả tự phê bình và phê bình của chi bộ học viên Trường Đại học Chính trị hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh, cần thực hiện tốt một số nội dung biện pháp sau:
Một là, không ngừng bồi dưỡng phẩm chất chính trị, đạo đức, kiến thức mọi mặt; nâng cao nhận thức cho cấp uỷ và đội ngũ cán bộ, đảng viên trong chi bộ về mục đích, ý nghĩa, đối tượng, nội dung, phương pháp tự phê bình và phê bình theo tư tưởng Hồ Chí Minh. Trên cơ sở đó, không ngừng đổi mới nội dung, hình thức để nâng cao chất lượng giáo dục làm cho cán bộ, học viên, đảng viên thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh về tự phê bình và phê bình; làm cho mọi cán bộ, đảng viên trong chi bộ nhận thức rõ sự cần thiết, mục đích, nội dung, phương pháp tự phê bình và phê bình. Đồng thời, gắn tự phê bình và phê bình với “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, góp phần hoàn thiện nhân cách người cán bộ chính trị cấp phân đội cho học viên; nâng cao chất lượng, hiệu quả trong công tác xây dựng Đảng ở chi bộ.
Hai là, tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo và duy trì nghiêm túc chế độ tự phê bình và phê bình, mở rộng dân chủ, tăng cường kỷ luật, nâng cao chất lượng sinh hoạt cấp uỷ và chi bộ. Theo Hồ Chí Minh, “Để chi bộ thảo luận tốt, thì cấp trên phải lãnh đạo, giúp đỡ, theo dõi, rút kinh nghiệm và phổ biến kinh nghiệm”[3]; “Sinh hoạt chi bộ đều đặn. Thường xuyên căn cứ vào công việc mà phê bình và tự phê bình để giúp đảng viên tiến bộ”[4]. Do vậy, cần phát huy vai trò lãnh đạo, chỉ đạo hướng dẫn của đảng uỷ cơ sở và cơ quan chính trị. Chi đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Hội đồng quân nhân phải nêu cao vai trò tham mưu cho cấp ủy lãnh đạo, đồng thời, tham gia tích cực vào quá trình phê bình cấp uỷ, chi bộ, đảng viên góp phần nâng cao chất lượng trong tự phê bình và phê bình của chi bộ học viên. Trong tự phê bình và phê bình, phải trên cơ sở lập trường quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm của Đảng và pháp luật của Nhà nước, đề cao tính tự giác, chủ động và nghiêm túc tự phê bình và phê bình theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 6 lần 2 Khóa VIII và Nghị quyết Trung ương 4 Khoá XI. Có như vậy mới thật sự tạo ra được không khí dân chủ, cởi mở để các đảng viên trong chi bộ, cũng như quần chúng phê bình cán bộ, đảng viên một cách thẳng thắn, đầy đủ.
Ba là, tự phê bình và phê bình phải gắn với việc thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao, tự phê bình và phê bình phải được thực hiên trên cơ sở cái tâm trong sáng, trên tinh thần đồng chí thương yêu lẫn nhau, vì sự đoàn kết thống nhất trong chi bộ, vì sự hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ của đơn vị. Tự phê bình và phê bình “phải liên hệ với công tác thực tế của mình, để nâng cao tư tưởng, ý thức tổ chức và kỷ luật, đồng thời đẩy mạnh công tác tiến bộ hơn nữa”[5]; phải gắn với tăng cường kỷ luật, đồng thời, kiên quyết ngăn chặn những hành vi lợi dụng tự phê bình và phê bình để trả thù cá nhân, gây rối, làm mất sự đoàn kết thống nhất trong đơn vị. Có như vậy, tự phê bình và phê bình mới có tác dụng giáo dục và tìm ra những biện pháp hữu hiệu để khắc phục khuyết điểm, phát huy ưu điểm, tạo điều kiện cho đơn vị và từng người đều tiến bộ, góp phần xây dựng chi bộ trong sạch, vững mạnh.
Bốn là, thường xuyên làm tốt công tác kiểm tra, giám sát, sơ tổng kết, rút kinh nghiệm về nâng cao chất lượng trong tự phê bình và phê bình của chi bộ học viên. Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu công tác kiểm tra, giám sát phải được thực hiện một cách nghiêm ngặt nhằm khắc phục được tình trạng “nghị quyết một đường, thi hành một nẻo”. Theo Người: “Kiểm tra có tác dụng thúc đẩy và giáo dục đảng viên và cán bộ làm trọn nhiệm vụ đối với Đảng, đối với Nhà nước, làm gương mẫu tốt cho nhân dân. Do đó mà góp phần vào việc củng cố Đảng về tư tưởng và tổ chức”[6]. “Nếu tổ chức kiểm tra cho chu đáo, thì công việc của chúng ta nhất định tiến bộ gấp mười gấp trăm”[7]. Vì vậy, Đảng ủy các cấp cần có nghị quyết lãnh đạo sát đúng đối với công tác kiểm tra, giám sát, sơ tổng kết công tác xây dựng Đảng, đặc biệt là việc thực hiện chế độ tự phê bình và phê bình, đánh giá đúng thực trạng chất lượng của các chi bộ để từ đó có biện pháp hướng dẫn, chỉ đạo, rút kinh nghiệm kịp thời, tiến hành các hoạt động xây dựng bản lĩnh, ý chí quyết tâm, nâng cao tính chiến đấu trong tự phê bình và phê bình của cán bộ, đảng viên trong chi bộ học viên./.